Separacja stanowi alternatywę dla małżonków, którzy z różnych powodów, nie chcą orzeczenia rozwodu. Skutki separacji, poza ustaniem małżeństwa, zbliżone są do skutków rozwodu. Separacja może stanowić etap przejściowy do nawiązania przez małżonków zerwanych więzi bądź decyzji o rozwodzie.

Zgodnie z art. 61 1 § 1 KRiO pozytywną przesłanką orzeczenia separacji jest  zupełny rozkład pożycia, negatywnymi natomiast są sprzeczność orzeczenia separacji z dobrem wspólnych małoletnich dzieci małżonków oraz sprzeczność z innych jeszcze względów z zasadami współżycia społecznego. Gdy w rodzinie brak małoletnich dzieci sąd może orzec separację na wspólny wniosek stron już na pierwszej rozprawie.

Biorąc pod uwagę ciężar orzeczenia separacji a orzeczenia rozwodu sąd orzeknie dalej idący skutek w przypadku gdy jedna strona żąda separacji a druga wnosi o rozwód a jej żądanie jest uzasadnione. Gdy żądanie rozwodu nie jest zasadne sąd orzeknie separację.

Zgodnie z treścią wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 2003 r. II CKN 78/01 dla  ustalenia istnienia separacji nie jest istotne, czy zachodzi zupełny i trwały rozkład pożycia małżeńskiego, stanowiący przesłankę orzeczenia rozwodu (art. 56 KRiO) Obojętne jest także, który z małżonków jest winny separacji. Okoliczność ta może być brana pod rozwagę przy ocenie zasadności powództwa w świetle art. 5 k.c., brak natomiast podstaw do oddalenia powództwa o zniesienie wspólności majątkowej małżeńskiej z tej tylko przyczyny, że żądanie takie zgłasza małżonek winny separacji. Zniesienie wspólności majątkowej małżeńskiej z datą wsteczną może nastąpić tylko wtedy, jeżeli ważne powody, o jakich mowa w art. 52 KRiO, a więc m.in. separacja faktyczna, istniały już w tej wcześniejszej dacie.

Separacja niesie za sobą skutki zbliżone do rozwodu z pewnymi wyjątkami. Ważną różnicą pomiędzy rozwodem a separacją jest to, iż w czasie separacji małżeństwo stron nadal trwa, co stoi na przeszkodzie zawarcia kolejnego związku małżeńskiego. Wyłączone jest stosowanie art. 59 KRiO, a zatem małżonkowie nie mogą w czasie trwania separacji powrócić do nazwiska, jakie nosili przed zawarciem małżeństwa. Jednocześnie na małżonkach ciąży obowiązek wzajemnej pomocy, również finansowej.

 Dzięki temu separacja jest stanem odwracalnym i może zostać zniesiona przez sąd. Prawomocne orzeczenie o separacji i o zniesieniu separacji stanowi podstawę wpisania wzmianki dodatkowej do aktu małżeństwa. Kodeks rodzinny i opiekuńczy daje podstawy do sądowego zniesienia separacji  małżonków poprzez wniesienie stosownego wniosku. Małżonkowie nie mogą w drodze porozumienia znieść separacji. Orzeczenie o zniesieniu separacji ma charakter konstytutywny, co oznacza, że samo „przywrócenie” wspólnego pożycia nie oznacza wyjścia z separacji. Zob. wyrok SN z dnia 27 lipca 2017 r., II UK 308/16, LEX nr 2376894.

Po ustaniu separacji sąd rozstrzyga ponownie o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem małżonków.

Sądem właściwym dla spraw o separację jest Sąd Okręgowy orzekający w trzyosobowym składzie.

Opłata sądowa wynosi 600 zł , a w przypadku separacji na zgodne żądanie małżonków 100 zł.